مارا جگر از زهد ریایی خون شد    ای رند قلندری کجایی آخر  

جستجو در زوایا و خفایای تاریخ ادب و فرهنگ ایرانی و باز نمودن عناصر و اجزاء این فرهنگ از دغدغه ها و دل مشغولی های همیشگی محقق و جستجو گر خستگی ناپذیر تاریخ و فرهنگ ایرانی استاد شفیعی کدکنی است . قلندریه در تاریخ تازه ترین مروارید صیدشده توسط این غواص دریای معرفت از دل اقیانوس پهناور ادب و فرهنگ اسلامی - ایرانی است که به گوهر شناسان وصیرفیان بازار علم و ادب وعلاقمندان و دوستداران این فرهنگ کهن عرضه شده است  .

در این نوشتار کوتاه با نگاهی گذرا به معرفی این کتاب و مرور برخی مباحث آن می پردازیم .

در کتاب ارزشمند و محققانه قلندریه در تاریخ مانند دیگر آثار علمی استاد شفیعی کدکنی  بخش دیگری از تاریخ تصوف و عرفان ایرانی ـ اسلامی ـ با نگاه ویژه به عرفان حوزه خراسان ـ یعنی قلندریه و میراث فرهنگی منسوب به آنان موشکافانه و عالمانه ارزیابی و تحلیل شده است .ساختار اصلی کتاب از شصت و هفت محور که همگی در باره واقعیت تاریخی قلندر و مسائل پیرامون آن است تشکیل شده است که چهار مقاله در پیوست آن را تکمیل می نمایند .

در مقدمه کتاب این پرسش اساسی مطرح شده است که آیا نخستین تجربه های فکری وابسته به حضور قلندریه را می توان از خانواده الحاد به حساب آورد ؟

به اعتقاد نویسنده قضاوت نهایی در باب اعتقاد و مذهب این گروه کار بسیار دشواری است .زیرا از یک سو آنچه از سخنان آنان به جا مانده به دلیل ابهام در معانی و پیچیدگی در لفظ از قلمرو صدق و کذب بیرون است و از سوی دیگر شناخت ما از آنان تنها از طریق سخنانی است که دشمنان اینان گفته اندکه آنهم مجموعه ای از دشنام ها و تهمت هایی از قبیل خرمی گری ، مزدکی گری ، الحاد و کفر و زندقه و ... است .در طول تاریخ پیدایش این گروه دو تلقی و قضاوت در مورد آنان وجود داشته است :یکی از دید « اصحاب ملامت » و دیگری از نگاه « هواداران اباحه و بی قیدی » از چشم انداز نخست این گروه « تا قلمرو عالی ترین ارتباط انسان با خدا ایشان را به اوج می برد » و دیدگاه دوم « تا مرز پست ترین شهوت رانان شکم باره و ولگرد روزگار » آنان را فرود می آورد .اما به راستی یافتن مفهوم روشنی از قلندر که مصداق تام و تمام آن یا این چشم انداز فکری باشد از لابلای هزاران مصداق این مفهوم امری دشوار است .« بی گمان در بعضی از ادوار تاریخی ، اینان مردمی در یوزه گر و بی آبرو و منکر تمام ارزش های اخلاقی بوده اند و در ادواری ، صاحبان اصول و قواعدی در اندیشه و نگاه به هستی .» (از مقدمه کتاب )

معنای واژه قلندر

استاد در خصوص معنا و وجه تسمیه و مسائل فقه الغوی این واژه نظر ویژه و متفاوتی نسبت به همه پژوهش های پیش از خود دارند.به نظر ایشان اولا قلندر در دوره های نخستین کاربرد این واژه اسم مکان بوده است نه اسم شخص.دوم اینکه اگر بپذیریم که اصل این واژه قالندر/کالندر (با توجه به تبدیلnd/ng )بوده است پس بی ارتباط با واژه کالنجر ( به معنی حصاری برای تباهی ) نخواهد بود که در این صورت این واژه ریشه هندی خواهد داشت .ایشان سابقه کاربرد این واژه را به صورت اسم مکان ، نخستین بار در یک رباعی عامیانه از قرن چهارم می داند که شیخ ابوسعید ابوالخیر آن را می خوانده و از مقوله فولکلور عصر و حراره های عامیانه محسوب می شود و سابقه سرودن آن را بسیار پیش از نیمه اول قرن پنجم می داند :

من دانگی و نیم داشتم حبه ای کم                دو کوزه نبی خریده ام پاره ای کم

بر بربط من نه زیر مانده ست و نه بم               تا کی کوی قلندری و غم  غم

دلایل تحول معنای کلمه که بعد از قرن هفتم رخ داده دو چیز دانسته اند : یکی اصل عام زبانی که میل در کوته شدن و سادگی دارد و دیگری نکته ای دستور زبانی و آن مشابهت سا ختار صفت و اضافه . «بعد از قرن هفتم ساختار اضافه را به جای ساختار صفت گرفته اند و « رند قلندر » را که به معنی رند منسوب به قلندر است صفت تلقی کرده اند یعنی مردی که دارای صفت قلندر بودن است . »(ص ۴۷ )

قلندر چگونه مکانی بوده است ؟

« تمام شواهد نشان می دهد که قلندر مکانی بوده است که در آن اهل « خرابات » و « رندان » و « مقامران » و « اوباش » و « رنود » جمع بوده اند و در آن محل موسیقی ییشنیده می شده است که آن را « مقام قلندر » یا « راه قلندر » یا « طریق قلندر » می نامیده اند . در اینکه کلماتی از قبیل رند ، خرابات ، قلندر در توصیف بالا تماما معنی منفی داشته اند شکی نیست اما اینکه چرا این کلمات بعدها به اصطلاحات کلیدی تصوف و عرفان تبدیل می شوند و در شعر شاعرانی مانند سنایی و عطار و مولانا تا حافظ از بار ارزشی و معنوی بالایی برخوردار می شوند به یک ویژگی مهم قلندریان یعنی تابو شکنی آنان در جامعه ریازده ایران مربوط است .به تعبیر دکتر شفیعی کدکنی هرچه زاهدان بر میدان ریای خویش افزودند از سوی دیگر عامه مردم و اصحاب فکر بویژه شاعران عارف ، بر ستایش نقطه مقابل ریا ـ که مذهب ارباب ملامت است ـ افزودند .» آئین قلندری و راه ملامت نیز همیشه دو روی یک سکه بوده اند .آن مفهوم معنوی و قدسی هم که حافظ از رند و قلندر ساخته بدون شک واقعیت تاریخی و عینی نداشته بلکه « تبلور آرزوها ی امثال حافظ و شاعران بزرگ قبل از اوست ، امثال سنائی و عطار و این هنرمندان از این رهگذر به نیازهای فرهنگی و اجتماعی جامعه خویش پاسخ گفته اند .» ( ص ۵۴)

عناصر ایرانی در آئین قلندر

نویسنده در ظاهر و آرایش روی و موی قلندریان و همچنین بعضی آداب و رسوم آنها مشابهت هایی با عقاید ایرانی کهن یافته است که در گذشته دیگرانی هم به آن اشاراتی داشته اند از جمله مؤلف کتاب «فسطاط العداله » که کتاب خود را در ششصد و هشتاد و سه هجری و در آسیای صغیر تألیف کرده است .در مجموع ویژگی های زیر از جمله مشابهت های این گروه با عقاید کهن ایران پیش از اسلام دانسته شده است .

۱) تراشیدن ابرو ( این کار را رستم ذوالحاجب سردار آذربایجانی در عهد ساسانی می کرده است .که تراشیدن ریش و ابرو بعدها یکی از « چهار ضرب ابدال قلندری » به حساب می آمده است .

در چار ضرب ابدال ابرو تراشد آن ماه         تا هیچ کس نگوید ، بالای چشمت ابروست

۲) قص لحیه ( تراشیدن ریش) و ابقاء شوارب (باقی گذاشتن سبیل ) که ادامه سنت ایران ساسانی است.

۳) بردن سگ به مسجد و محترم داشتن سگ یک سنت ایرانی است ( سگ در ایران قبل از اسلام بسیار عزیز و گرامی بوده است و بعضی مستشرقین عقیده دارند که اصرار فقها در دوره های بعد بر نجاست کلب نوعی لج بازی نژاد سامی است در برابر خوی و خصلت های نژاد ایرانی و گر نه در قرآن و حدیث هم تصریحی به نجاست کلب نشده است و در فقه امام مالک هم سگ نجس نیست .)

۴) تشابه آراء ایشان با خرمیان و مزدکیان .

۵) دعوی قلندریان نخستین که رسول با ایشان به زبان پارسی سخن گفته و انگور بدو خورانیده است .

اغلب محققان قدیم که در باب قلندریان سخنی گفته اند بر ایرانی بودن آنان تأکید کرده اند از جمله ابن تیمیه ، ابن کثیر ، و صاحب تاج العروس به عنوان یک عالم لغت شناس .

قلندریه در تاریخ دگردیسی های یک ایدئولوژی / دکتر محمد رضا شفیعی کدکنی / انتشارات سخن / ۱۳۸۶/ ۶۱۶ صفحه / قیمت ۸۵۰۰ تومان

درمناقب دولت مهرپرور  

مرحبا دولت مهر آور و فرخنده پیام

خیر باشد ! چه خبر ! مهر کجا ؟ عدل کدام !

حبذا ! وحدت این دولت و مجلس احسنت !

ای به قربان هماهنگیتان عیش به کام

دهن هر چه مخالف همه سرویس کنید

تا دگر بی جهت از نقد بنگشاید کام

کارگر ها و زنان را همه در بند کشید

ور معلم سخنی گفت دهیدش دشنام

ای معلم تو که جاسوس و خیانت کاری

ور بجویی سندش هست به نزد الهام

زلف اگر دختری  از روسری انداخت برون

تو سری اش بزنید و بنمائیدش رام

هر کس از دایره خویش نهد پا بیرون

حبس و تعزیر نمایید و زنیدش اتهام

ای شکافنده هسته ، اتمی مرد بزرگ

کز توپیدا شده صد معجزه همچون  الهام

سوشیانتی تو و اینست هزاره ی سوم

مصحفی ساز وبخوان پادشهان به اسلام

نه گرانی نه تورم نه دگر فقر و مرض

نیست در دولت تو جز که خیال و اوهام

ای پیام آور عدل  و شفقت نوکر خلق !

ای که مسحور نمودی همه با سحر کلام

گفته بودی که هماهنگ کنم مزد شما

دگر این دست و آن دست مکن « اند » مرام

پول نفت آمد و بر سفره ی ما میل نکرد

آری این نان سیه هست بر این سفره حرام

گفته بودی نهم از گنج و درم خوان کرم

نان نیاورده چرا جمع کنی سفره شام

رأفت و داد تو دیدیم ولی با دشمن

با رعیت سخن عدل به « وام » است و « سهام »  ؟

ما بریدیم امید از کرم و داد شما

« ذاک دعوای و ها انت و تلک الأیام »

زیر نویس ها :

1-در این شعر به هیچ واقعیت اجتماعی تلویحا یا تصریحا اشاره ای نشده است . شبا هت ها همه اتفاقی است .

2-در دوبیت نام برادر الهام در قافیه تکرار شده که اصلا ربطی به آن آقای الهام  معروف « همان آقای چند شغله » ندارد و صرفا به جهت تنگنای قافیه بوده است . از قدیم گفته اند : « چون قافیه تنگ آید شاعر به جفنگ آید.»

3- کلمه اتهام » را حتما باید به سکون « ت »  بخوانید  و گرنه مسئولیت تخریب  وزن متوجه خواننده می باشد.

3-منظور از کلمه هماهنگ به هیچ وجه « لایحه نظام هماهنگ پرداخت » که عده ای معلم نمای مرفه و  بی درد از آن دم می زنند نیست . بلکه همان  لایحه هماهنگ مورد نظر دولت عزیز و خدمتگذار است .

        4-آن مصراع عربی هم اصلا از حافظ نیست مال خود ماست  چون عربیمان خوب است .هرکس هم ترجمه اش را نمی داند ، به ترجمه اشعار عربی حافظ  دکتر شفیعی کدکنی در « حافظ به سعی سایه »  مراجعه کند .

        5- البته ما درراستای طرح تکریم ارباب رجوع  خودمان قبلا مراجعه کردیم و معنی بیت را در آوردیم  و می گوییم : « اینک این دعوی من ، این تو و این هم ایام ».

      ۶ - لازم به ذکر است شاعر که ما باشیم در قبال عواقب احتمالی این شعر هیچ مسئولیتی نمی پذیرد .