همی آید از پهلویم بوی تیغ...

داستان اسکندر و رزم او با دارا ( داریوش سوم ) را دو تن از بزرگ ترین سخن پردازان و منظومه سرایان تاریخ ادب فارسی ، حکیم فردوسی و حکیم نظامی به نظم کشیده اند . با وجود آنکه هر دو شاعر در پرداختن به این داستان از منابع موجود پیش از خود از قبیل خدای نامه ها و روایات پهلوی و همچنین به گفته نظامی «  تاریخ های یهودی و نصرانی و پهلوی* » خبر داشته اند و از آنها بهره گرفته اند ، با این حال ذهنیت و روایت این دو شاعراز این داستان تا حدی متفاوت از دیگری است .

 در « اسکندر نامه » نظامی اسکندر فاتح ربع مسکون و بر کشنده سد یأجوج و مأجوج ، مروج دین حنیف ،آورنده حجاب و کسی است که  قدم در آب حیات می نهد و در انتها به مقام شامخ پیامبری می رسد . در شاهنامه اما اسکندر شاهزاده ای ایرانی تبار و از نزاد کیان و نیکو سرشت معرفی شده است . و این بر خلاف برخی  روایات پهلوی است که از اسکندر همواره  با لقب « گجسته » ( ملعون ) یاد کرده اند . در این مورد استاد ذبیح الله صفا معتقد است چون در شاهنامه ابو منصوری ( از منابع فردوسی در نظم شاهنامه )از داستان اسکندر سخنی به میان نیامده ، فردوسی برای پر کردن این خلأ از داستان مشهوری که در آن زمان درباره اسکندر رواج داشته تبعیت کرده است ، اما در خارج از این داستان هر جا که نام اسکندر آمده به بدی از او یاد کرده است .**

از منظر فنی و از باب نقد ادبی برخی مانند استاد وحید دستگردی ـ مصحح توانای آثار نظامی ـ اسکندر نامه نظامی را برتر و والا تر از شاهنامه فردوسی دانسته و بعنوان شاهد مدعا صحنه مرگ دارا و آمدن اسکندر بر بالین او را مثال زده است . اگر از منظر زیبایی شناسی به مقایسه توصیف دو شاعر از این صحنه بپردازیم ، به گمان بنده نیز کلام نظامی در این مورد خاص بسیار مؤثر ، صمیمی و گیرا است در حالی که فردوسی در ترسیم این موقعیت  مقداری بی تفاوت و شتاب زده عمل کرده است . شاید یکی از دلایل این امر بنا بر سخن استاد صفا و مرحوم پژمان بختیاری مسأله اکراه و اجبار فردوسی در نظم این داستان و رعایت امانت و پایبندی به مأخذ داستان باشد . درست است که فردوسی بیش از هر چیز شاعر رزم و حماسه است ، اما از حیث دارا بودن قدرت عاطفه و روحیه  غنایی  نیز یکی از بی نظیر ترین شاعران است . شاهد این مدعا کلام گیرا و پر شور او در توصیف صحنه های مرگ پهلوانان بزرگی چون سهراب ، سیاوش ، اسفندیار و رستم است . همچنین شادی و طربناکی کلام او در وصف بزم ها و مجالس می گساری شاهان و پهلوانانی چون کاووس ، کی خسرو و رستم و گیو و بیژن مثال زدنی است .

 در مورد صحنه مرگ دارا به گمانم حق با استاد دستگردی است . لطف سخن و قدرت تأثیر بیان نظامی در اینجا بسی بیشتر از فردوسی است . ـ هر چند تعصب ملی و روح ایرانگرایی مجال همدلی و همراهی ما را با اسکندر نظامی نمی دهد ـ اما سخنان آتشین نظامی از زبان دارا  در لحظه مرگ و خطاب به اسکندر ، خواننده را چنان در خود می کشد که گویی این فردوسی است که در سوک پهلوانانش محبوبش اینگونه رنجیده خاطر و اندوهگنانه ناله سر می دهد .

فردوسی این  صحنه را با تکیه بر نصایح دارا و وصیت آخرین او به اسکندر اینگونه به نظم کشیده :

سکندر زاسب اندر آمد چو باد/ سر مرد خسته به ران بر نهاد

نگه کرد تا خسته گوینده هست ؟ / بمالید بر چهر او هر دو دست

ز سر بر گرفت افسر خسرویش / گشاد از بر آن جوشن پهلویش

ز دیده ببارید بر وی سرشک/ تن خسته را دور دید از پزشک

بدو گفت کاین بر تو آسان شود / دل بد سگالت هراسان شود

تو بر خیز و در مهد زرین نشین/ وگر هست نیروت بر زین نشین

...چو بشنید دارا به آواز گفت / که همواره با تو خرد باد جفت

برآنم که از پاک دادار خویش / بیابی تو پاداش گفتار خویش

براینست فرجام چرخ بلند / خرامش همه رنج و سودش گزند

بمردی نگر تا نگویی که من / فزونم از این نامدار انجمن

بد و نیک هر دو ز یزدان شناس / وز او دار تا زنده باشی سپاس

نمودار گفتار من، من بسم /بدین داستان عبرت هر کسم

(شاهنامه )

در این قطعه دارا در جایگاه پیری فرزانه به نصیحت و اندرز اسکندر پرداخته از از بی وفایی دنیا و عبرت از حوادث روزگار با او سخن در می پیوندد. لحن کلام در اینجا از صمیمیت و تأثیر همیشگی کلام فردوسی خالی است .گویی شاعر برای پایان دادن به داستان تعجیلی بیش از همیشه دارد.به طور کلی در قیاس با بخش اساطیری و حماسی شاهنامه این بخش (بخش تاریخی ) کم فروغ  و کسل کننده به نظر می رسد . اندوه و سوکواری اسکندر بر بالین دارا و همچنین وصیت دارا مبنی بر ازدواج اسکندر با دخترش روشنک که در ادامه مکالمه می آید به نوعی یاد آور مرگ اسفندیار و مویه رستم بر او و سپردن بهمن پسر اسفندیار به دست رستم است .البته تنها یادآور این بخش است نه چیز دیگر . 

اما روایت نظامی از این قسمت علاوه بر رنگ شدید عاطفی مبین غرور و افتخار  دارا  در مواجه با دشمن ظفر مند ـ اسکندر ـ است .  در اینجا نیز پند و اندر زهای حکیمانه دارا به اسکندر  به تفصیل بیان شده است .

چو در موکب قلب دارا رسید /  ز موکب روان هیچکس را ندید

تن مرزبان دید در خاک و خون/ کلاه کیانی شده سر نگون

سلیمانی افتاده در پای مور /  همان پشه ای کرده بر پیل زور

ببازوی بهمن بر آموده مار  / ز رو ئین دز افتاده اسفندیار

 بهار فریدون و گلزار جم  /  بباد خزان گشته تاراج غم

نسب نامه دولت کیقَباد /  ورق بر ورق هر کجا برده باد

سکندر فرود آمد از پشت بور / در آمد ببالین آن پیل زور

ببالینگه خسته آمد فراز  /  ز درع کیانی گره کرد باز

سر خسته را بر سر ران نهاد / شب تیره بر روز رخشان نهاد

فرو بسته چشم آن تن خوابناک/ بدو گفت برخیز از این خون و خاک

رها کن که در من رهایی نماند  / چراغ مرا روشنایی نماند

سپهرم بدانگونه پهلو درید  / که شد در جگر پهلویم ناپدید

تو ای پهلوان کامدی سوی من / نگهدار پهلو ز پهلوی من

که با آنکه پهلو دریدم چو میغ   / همی آید از پهلویم بوی تیغ

سر سروران را رها کن زدست/ تو مشکن که ما را جهان خود شکست

چه دستی که بر ما درازی کنی / بتاج کیان دست یازی کنی

نگهدار دستت که داراست این  / نه پنهان چو روز آشکاراست این

رها کن که خواب خوشم می برد / زمین آب و چرخ آتشم می برد

زمان من اینک رسد بیگمان  / رهاکن به خواب خوشم یک زمان

اگر تاج خواهی ربود از  سرم / یکی لحظه بگذار تا بگذرم ...

( اسکندر نامه )

پی نوشت ها :

* زهر نسخه بر داشتم مایه ها / برو بستم از نظم پیرایه ها

زیادت ز تاریخ های نوی / یهودی و نصرانی و پهلوی

گزیدم ز هر نامه ای نغز او / ز هر پوست برداشتم مغز او

**صفا ، ذبیح الله ، حماسه سرایی در ایران ، نشر فردوسی ، چاپ ششم ۱۳۷۴ ، ص ۲۱۰

فردوسی ، شاهنامه ،جلد سوم (نسخه امیر بهادر ) ، انتشارات جاویدان ، چاپ هفتم

نظامی ، اسکندر نامه ، تصحیح پژمان بختیاری ، انتشارات پگاه ، ۱۳۷۰

من در یک چادر سیاه به دنیا آمدم .روز تولدم مادیانی را دور از کره شیری نگاه داشتند تا شیهه بکشد .هنگامی که به دنیا امدم و معلوم شد که بحمدلله پسرم و دختر نیستم پدرم تیر تفنگ به هوا انداخت .من زندگانی را در چادر با تیر تفنگ و شیهه اسب آغاز کردم .(بخارای من ایل من )

تقدیر از بهمن بیگی در انجمن مفاخر فرهنگی

محمد بهمن بیگی(تولد ۱۲۹۹ه.ش )  بنیانگذار  آموزش عشایر ی ایران  در شمار معدود نویسندگان خلاق و سر شناس معاصر است که از سر شوق و اشتیاق حرفه معلمی در ایلات را بر وسوسه های شهرت و ثروت ترجیح داده و میراثی ماندگار و جاویدان در عرصه آموزش و پرورش این مرز و بوم از خود به یادگار گذاشته است .

  در بویراحمد

سال های بسیار در این گیر و دار بودم که کجا زندگی کنم . کودکی را در ایل و جوانی را در شهر به سر آورده بودم . به هر دو محیط دل بسته بودم .به گیاهی می ماندم که ریشه اش در ایل و ساقه اش در شهر بود .از یکی غذا واز دیگری هوا می خواست ...در جستجوی شغلی بودم که کوه و بیابان را به شهر و خیابان بپیوندد. آموزش عشایر همان بود که می خواستم .

... در میان ایلات به ایل بویر احمد علاقه خاصی داشتم . همین که آسمانم تیره می شد و قلبم می گرفت پیش از هر جا به سوی بویر احمد می شتافتم .من با این علائق به بویراحمد می رفتم . می رفتم تا کودکان و نوجوانانش را با سواد کنم . می رفتم تا شجاعت را با فضیلت و شمشیر را با قلم آشنا سازم و به جرأت های چشم بسته بصیرت و آگاهی دهم .

برای آنکه مدرسه ها به گوهر شجاعت بچه ها لطمه ای نزند به آموزگاران سپرده بودم که از نظم متداول و قبرستانی کلاس ها چشم بپوشند . از هرگونه توبیخ و ملامت کودکان بپرهیزند .بی پروا و آزادشان بگذارند .و از فرزندان آزادگان وطن ، غلامک های حلقه بگوش نسازند .برآستر چادرها و دیوارهای سنگ چین مدارس این عبارت نوشته بود : " طلای شهامت را با سیم سواد مبادله نکنیم ."

نمونه ای از مدارس عشایری در بویر احمد  ( عکس از  حسن غفاری )

...پس از دیدار از دبستان های حوزه تل خسرو به جلگه دل انگیز دشت روم رسیدم . دشت روم یکی از ییلاق های طایفه " کی گیوی " بود .طایفه ای که یک تنه بیش از همه طوایف ، مردان رشید زاده وپرورده بود .طایفه ای که صادرات عمده اش یاغی رشید و قهرمان بود .دبستان های کی گیوی نیز از شجاعت قهرمان هایشان چیزی کم نداشتند .در همه جا استعداد ها و پیشرفت ها کم نظیر بود.حال و هوای خردسالان حیرت انگیز بود .بچه ها برای امتحان بی تاب بودند . منتظر نوبت نمی شدند .با دهان شوخ ، زبان شیرین ، تن ورزیده ، چهره شکوفان ، دست پر اطمینان ، پای استوار کنار تخته می ایستادند و با صدای بلند و دور از بیم و هراس پرسش های دشوار می خواستند . هر کلمه ای که برای نوشتن می گفتم ، می گفتند آسان است . هر رقمی را که برای حساب می دادم می گفتند کم است .

به کودک خردسالی ارقامی دادم تا جمع کند . گفت تفریق می خواهم . اندکی درنگ کردم تا جمعش را عمل کند .به تخته سیاه چسبید و فریاد کشید : " تا تفریقم نگی تکون نیخرم . " ( تا تفریق نگویی تکان نمی خورم .)

... شب در کنار اجاق چادر خوابیدم . مدتی از خوابم نگذشته بود که با رگبار گلوله بیدار شدم . وحشت کردم . هنوز آتش جنگ در گوشه و کنار روشن بود . ولی صاحب خانه بی درنگ آسوده ام کرد و گفت : شبیخونی در کار نیست . زن همسایه می زاید. به شیطان و جن و آل تیر اندازی می کنند .

( عکس از ژاکلین میر صادقی)

از کتاب ( بخارای من ایل من / محمد بهمن بیگی )  با تلخیص 

برای خواندن زندگی نامه و شرح اقدامات و فعالیت های استاد به  دانش نامه جزیره و همچنین پایگاه اختصاصی محمد بهمن بیگی مراجعه فرمائید .

چهره‏ي انسان در شعر شاملو

نگاه شاملو به انسان ، همواره از منظر مسئوليت و عمل اجتماعي اوست . در شعر او ،‌انسان خلوت گزيده و برج عاج نشين حضور و جلوه‏اي ندارد . انسان‏ها به ميزاني كه در مبارزه درگير مي‏شوند و در جهت « شدن » و تغيير و تكامل گام بر مي‏دارند ، قابل ستايش و توجه‏اند .

انسان در هر لحظه خودش را مي‏سازد و بسته به نوع انتخاب و عملي كه انجام مي‏دهد ، « من » انساني خود را بروز مي‏دهد . بر اين اساس تاريخ انسان چيزي جز تاريخ انتخاب و عمل آدمي نيست. به تعبير سارتر « اگر ملتي خواست به انديشه‏ي فاشيسم گردن گذارد ، آينده‏ي او جز فاشيسم نخواهد بود. » ( مصطفی رحیمی ، یاس فلسفی ) چيزي‎خارج از حوزه‎ي انتخاب‎وعمل انسان، گردونه‎ي تاريخ  را نمي‏چرخاند لذا شاعر تقدير و سرنوشت و پيشاني نوشت و مسائلي از اين قبيل را كه توجيه كننده‏ي سكوت و بي عملي انسانهاي آسان گير  است ، اموري باطل مي‏داند و  آن  چيزي را كه« ابلهان» تقدير مي‏خوانند همان فشار حركت اجتماع مي‏داند كه افراد را نيز چون «قطره‏هاي خردي» در درون خود مستحيل مي‏كند . اينكه برخي تقدير را  امري غير قابل تغيير مي‏دانند ،‌ناشي از جهل آنان نسبت به ماهيت انسان و حركت‏هاي اجتماعي است . هر فردي مي‏تواند با ميل خود تقدير و سرنوشت خود را شكل دهد  و اين بستگي به ميزان آگاهي افراد و شركت آنها در عمل اجتماعي دارد .

حرف من اين است

قطره‏ها بايد آگاه شوند

كه به هم كوشي

بي شك

مي‏توان بر جهت تقديري فائق شد .

بي گمان ناآگاهي است

آن چه آسان جو را وا مي‏دارد

كه سراشيبي را

نام بگذارد تقدير

و مقدر را چيزي پندارد

         كه نمي‏يابد تغيير                           مجموعه اشعار احمد شاملوا،ص859

   تقدير باوري علاوه بر آنكه انسان را به ورطه‏ي بي عملي و تنبلي مي‏كشاند عمر بهره كشان و ستمكاران را نيز درازتر مي‎كند ، و دست آنان را بر غارت و چپاول انسانهاي ضعيف بازتر مي‎گذارد .

رود سردرشيب اين را مفت خود مي‏شمرد

رود سردر شيب

به همين ناآگاهي زنده است

... كه چنين باور ، تا هست

         عمرآن بهره كش قحبه دراز است .                                   م.ا،صص 860،861

   درست بر همين اساس است كه شاعر قهرمانان و انسان‏هاي برگزيده‏ي خود را از ميان كساني بر مي‏گزيند كه چگونه بودن يا نبودنشان را خود انتخاب كرده‏اند و چگونه شدنشان را نيز خود خواسته‏اند . قهرمانان توفان زادي كه با عالم سايه سانان و آنان كه محتاطانه بر خاك مي‏خزند هيچ نسبتي ندارند . « در برابر تندر مي‏ايستند » ، « خانه را روشن مي‏كنند » و هنگامي كه چونان سنبله‏هاي سبز، مرگ نا به‏هنگام‏شان در مي‏رسد ،« سرودي چنان دل انگيز» مي‏خوانند كه« دروگر از حقارت خويش » لب به تحسر مي‏گزد.

اين چنين سرخ و لوند

بر خار بوته‎ي خون

شكفتن .

وين چنين گردن فراز

بر تازيانه زار تحقير

گذشتن .

و راه را تا غايت نفرت

بريدن

آه از كه سخن مي‎گويم

ما بي چرا زندگانيم

        آنان به چرا مرگ خود آگاهانند .                           م.ا. ص878

مرگ نامه‎ي اينان نه غمنامه كه سرودي سرشار از حماسه است . حماسه‎ي انساني كه از اعماق فرياد بر مي‎آوريد كه :

- مهره نيستيم.!

ما مهره نيستيم                                                            م.ا .  ص374

    حماسه‎ي انساني كه از «فرو رفتن» دم زده است و در برابر ننگ تحقير سر فرو نياورده است انساني كه بالاي جهنم در مقابل عصيان‎اش پست است . او خود را گام به گام ساخته است و هويت خود را درگذر زمان تكامل بخشيده است . سلوك قهرمانانه‎اي كه از عالم بي خبري و بي شكلي محض آغاز مي‎شود و تا رسيدن به كمال انساني؛ يعني، مرتبه‎ي ايثار جان در راه آرمان به پيش مي‎رود . «شدن » و تكاملي كه انسان آن را آزموده است نه از نوع تكامل خود به خودي طبيعت است از آن گونه كه دانه‎اي گياهي مي‎شود ، بلكه تكاملي توام با انتخاب و گزينش است از آن دست كه عامي مردي را به شهيدي جان بر سر دست نهاده بدل مي‎كند كه آسمان بر او نماز مي‎برد .

صدايي بودم من

شكلي ميان اشكال

و معنايي يافتم .

من بودم

و شدم

نه زان گونه كه غنچه‎ئي گلي

با ريشه‎اي جوانه‎اي

يا يكي دانه‎ كه جنگلي.

راست بدان گونه كه

عامي مردي شهيدي

كه آسمان بر او نماز برد .                                                       م.ا  ص728

     علو درجه‎ي انساني در همين جهش بزرگ نهفته است . جهشي كه از گفتن «يكي نه» آغاز مي‎شود و تا جايي پيش مي‎رود كه حتي در برابر خدا نيز قدرت عصيان مي‎يابد . عصيان به خاطر حقارت بندگي زيرا كه چنين انساني هيچ گاه در خط بندگي حركت نكرده است . چه بندگي انسان چه بندگي خدا :

من بينوا بنده گكي سر براه

نبودم

و راه بهشت مينوي من

بزر و طوع و خاكساري

نبود .

مرا ديگر گونه خدايي مي‎بايست

شايسته‎ي آفرينه‎اي

كه نواله‎ي ناگريز را گردن كج نمي‎كند

و خدايي

ديگر گونه

آفريدم .                                                                     م.ا  ص729

    چنين انساني از نظر شاملو ، پرستيدني است . «شرف كيهان» است و همه چيز در حضور او معنا مي‎يابد. غياب او غياب جهان و معني است و حضور او حضور همه چيز است . انساني كه با آزادي و اراده دست به انتخابي بس دشوار زده است و «دشواري وظيفه» را گردن نهاده است و به خاطر آن در برابر همه‎ي قدرتهاي بشري و فرا بشري عصيان كرده است تا جهان را با دستان معجزه گر خود ، آن گونه كه خود مي‎خواهد شكل دهد، ‌و معني كند :

تا جهان

از اين دست

بي رنگ و غم انگيز نماند

 تا جهان از اين دست

پلشت و نفرت خيز نماند

... نه نوميد مردم را

معادي مقدر نيست

چاووشي اميد انگيز توست

         بي گمان

 كه اين قافله را

         به وطن مي‎رساند                                               م.ا . ص829

عکس خانمی که با " لسان لین " برادران نیروی انتظامی مورد امر به معروف ! قرار گرفته است .

 عکس از وبلاگ خانم مسیح علی نژاد

شنيده ام كه يكى از آنها بر زن مسلمانى داخل شده و ديگرى ، بر زنى از اهل ذمّه و، خلخال و دستبند و گردنبند و گوشواره اش را ربوده است . و آن زن جز آنكه انّا لله ... گويد و از او ترحم جويد چاره اى نداشته است... اگر مرد مسلمانى پس از اين رسوايى از اندوه بميرد، نه تنها نبايد ملامتش ‍ كرد بلكه مرگ را سزاوارتر است .

                               نهج البلاغه / خطبه 27 

                     مسخ آنچنان شدیم ...  

                              مسخ آنچنان شدیم که گرید برای ما                       

        آن بیشه زاد سرخ نشیمن نیای ما

        از شاخ و دم نصیب کریمانه یافتیم 

        تا هیچ جانور ننشیند به جای ما

                          اینک به رغم داوری سخت باوران                 

          نازد به چار سم سیه دست و پای ما

                         تشریف یافتیم همانا که دوستان               

          تبریک می کنند به موئین ردای ما

                     با ریسمان وهن کشیدندمان به دشت           

         حرص چرا فشرد گلوی "چرا ؟ "ی ما

                  هنجار نعره یی ست که خیزد ز خنجری       

        دشنام ما چه فرق کند با دعای ما ؟

                        چونان که بر ستور ، به ما نیز برزدند              

         داغی ... سزا تر آنکه نگویم کجای ما !

              با شخم و شیر ، ماده و نر پیر می شویم      

        قصاب تا چه تیغ بر آرد سزای ما

                سیمین بهبهانی

 عکس از وبلاگ خانم مسیح علی نژاد

مطالب مرتبط : نگاه کنید به  حجاب و جنگ نشانه ها  از محمد سعید حنایی کاشانی